इतिहास

शाल वृक्ष आणि बुद्धिझम

“बुद्ध आणि त्याचा धम्म” या ग्रंथात असे लिहिले आहे की, सिद्धार्थ यांचा जन्म शाल वृक्षाच्या छायेखाली झाला. त्यांची माता महामाया देवी या माहेरी देवदहनगरीला जाताना वाटेत लुम्बिनी वनात थांबल्या. तेव्हा तेथील एका दाट शाल वृक्षाच्या बुंध्याखाली त्या चालत गेल्या. त्याचवेळी त्यांनी वाऱ्याच्या झुळकीने वर खाली हेलावत असलेली एक फांदी धरली. आणि त्याच अवस्थेत त्यांनी मुलाला […]

इतिहास

गुजरात म्हणजे एकेकाळचे बुद्धराज; महाराष्ट्रापेक्षा जास्तच बुद्धिझम बहरला होता

अडीच हजार वर्षापूर्वी सार्वभौमिक राज्यपद्धती भारतात नव्हती. अनेक छोटी-मोठी राज्ये सर्व भारतात सुखाने राज्यकारभार करीत होती. गुजरात प्रदेश देखील त्याला अपवाद नव्हता. गुजरातमध्ये बौद्धधम्माचा इतिहास दीड हजार वर्षांचा आहे. क्षत्रप-क्षहरत काळापासून मैत्रक काळापर्यंत बुद्धधर्म एक प्रमुख धर्म होता. गुजरातला पूर्वी गुर्जरदेश, सौराष्ट्र, काठियावाड, आनर्त( वडनगर प्रदेश) या नावाने देखील ओळखले जात होते. गुजरातमध्ये मोठ्या प्रमाणात […]

इतिहास

वास्तुशास्त्राचा उगम बौद्ध संस्कृतीतून

अडीज हजार वर्षांपूर्वी वास्तूशास्त्र ही संकल्पनाच अस्तित्वात नव्हती. त्यामुळे लोकांनाही त्याची काहीही माहिती नव्हती. वास्तुच्या कुठल्याच सिद्धांताबद्दल पालि साहित्यात सुद्धा काहीही माहिती नाही. सिद्धार्थ यांनी घरदार सोडल्या नंतर त्यांचे सर्व आयुष्य हे खुल्या वातावरणात, निसर्ग सानिध्यात गेले. दुःखमुक्तीच्या मार्गाची ओळख सर्वसामान्यांना व्हावी हेच त्यांचे उद्दिष्ट होते. त्यामुळे वास्तुच्या सिद्धांताबाबत त्यांनी कुठेच काही म्हटललेले नाही. मात्र […]

इतिहास

धम्म आणि स्त्रीमुक्ती ; स्त्रियांना स्वयंदिप होण्याचे स्वातंत्र्य बुद्धानेच सर्वप्रथम दिले

भारताच्या इतिहासात स्त्रियांच्या सामाजिक, धार्मिक आणि बौध्दिक स्वातंत्र्याची सुरुवात सर्वप्रथम बुध्दाने केल्याचे दिसुन येते कारण धम्मात मानव कल्याण हाच केंद्रबिंदू मानून स्त्रिसुध्दा मानव आहे. हे मानून स्त्रियांना स्वयंदिप होण्याचे स्वातंत्र्य बुद्धानेच सर्वप्रथम दिले. बुध्दाने स्त्रियांना पुरुषांच्या बरोबरीचे स्थान दिले याशिवाय स्त्रिया देखील ज्ञान आणि शिक्षण घेऊन श्रेष्ठ जीवन प्राप्त करुन स्वतःचा उध्दार करु शकतात ह्याच […]

इतिहास

पंढरपुरची मूर्ती वास्तवात बुद्ध मुर्ती – डॉ बाबासाहेब आंबेडकर

ग्रीक देशातील बौद्ध भिक्षु महास्थवीर महाधम्मरक्षित यांनी पौंडलीक हे नगर वसवले होते. महास्थवीर महाधम्मरक्षित हे तिसऱ्या धम्म संगीतिमध्ये सहभागी होण्यासाठी पाटलीपुत्र इथे आलेले होते. धम्माचा प्रचार प्रसार करण्यासाठी संघाने महास्थवीर महाधम्मरक्षित यांना महाराष्ट्र देशात पाठवलेले होते हे ऐतिहासिक सत्य आहे. ते असे, तिसऱ्या धम्म संगितीचे मुख्य संयोजक आणि सम्राट अशोकाचे धम्मगुरु महास्थविर मोगलीपुत्र तिस्स हे […]

इतिहास

तेर चैत्यगृह : वास्तूशास्त्राच्या दृष्टिकोनातून विचार केल्यास ही वास्तू बौद्ध कलेचा उत्कृष्ट नमुना

मराठवाड्यातील उस्मानाबाद जिल्ह्यात तेर मध्ये नावाचे प्राचीन गाव आहे. हे गाव प्राचिन काळी तगर म्हणून ओळखले जात होते. तेरणा नदीच्या तीरावर हे गाव वसले आहे. या गावांमध्ये त्रिविक्रम नावाचे मंदिर आहे. हे मंदिर मूलतःबौद्ध शैलीचे आहे, परंतु त्यामध्ये हिंदू देवता त्रिविक्रम मूर्ती आणून बसवलेली आहे. मुळात हिंदू नसलेली वास्तू ही हिंदू म्हणून सध्या ओळखली जाते. […]

इतिहास

या मंदिरातील शिवलिंग हा मूळ ‘अशोकस्तंभ’; १८१० मध्ये आढळलेल्या स्तंभांचा बराचसा भाग जमिनीत

पलटादेवी मंदिराचा पहिला उल्लेख चार्ल्स ऍलन लिखित “The Buddha and Dr. Fuhrer” या पुस्तकात आला आहे. त्यामध्ये असे लिहिले आहे की नेपाळच्या तराई भागामध्ये इ. स.१८१० मध्ये सर्वेक्षण करण्यात आले, तेव्हा हा क्षतिग्रस्त अशोक स्तंभ आढळला होता. आणि त्यास शिवलिंग म्हणून पलटादेवी मंदिरात पुजले जात होते. या स्तंभांचा बराचसा भाग जमिनीत खोलवर गाडला गेलेला आहे. […]

इतिहास

मूर्तीच्या लक्षणावरून ती गजलक्ष्मी नसून सिद्धार्थाची माता ”महामाया” होय

भारतीय मूर्तिकलेच्या जडणघडणीत बौद्धमूर्ती कलेचे विशेष मोलाचे योगदान आहे. मूर्तिकलेच्या सुरुवातीपासून बौद्ध धम्माच्या विशेष खाणाखुणा मूर्तिवर आढळतात. भारतामध्ये लेण्यांच्या माध्यमातून शिल्पकला बहरतच गेली आणि ती विकसित होत गेली .मूर्तिकलेचा प्रवास जर आपण चिकित्सकपणे अभ्यास केला तर बरेच सत्य आपल्या निदर्शनास येईल हे निर्विवाद सत्य नाकारता येत नाही. भारतामध्ये भगवान बुद्धांचे तत्त्वज्ञान जनमानसांत पर्यंत पोहोचले होते. […]

इतिहास

चांद्रवर्षं कॅलेंडर; भारतीय कालमापनाची परंपरा बौद्ध धर्माच्या प्रसाराबरोबर अन्य देशात सुद्धा गेली

भारतात चांद्रवर्षावर आधारित कॅलेंडर मध्ये जे चैत्र, वैशाख….फाल्गुन महिने आहेत ती नावे तीन हजार वर्षांपूर्वीच्या जुन्या साहित्यात आढळत नाहीत. जे पुरातन साहित्य म्हणून ऋग्वेद आणि अनुषंगिक ग्रंथांचा उदोउदो केला जातो त्यातही ही नावे आढळत नाहीत. इ.स. पूर्व ५ शतकापासून म्हणजेच बुद्धांच्या कालखंडा नंतर ही नावे उदयास आल्याचे दिसून येते. मात्र नक्षत्रांचा अभ्यास भारतीय खंडात पूर्वीपासून […]

इतिहास

८ व्या शतकातील ‘या’ बुद्धमूर्तीच्या आसनपीठावरील शिलालेखावरून कंधार प्रसिध्द बौध्दपीठ होते

नांदेड जिल्ह्यातील कंधार आणि परिसरात राष्ट्रकूट काळातील बऱ्याच बुध्दमूर्ती मिळाल्या आहेत. कंधार हे राष्ट्रकूट काळातील प्रसिध्द बौध्दपीठ असल्याचे अनेक बौद्ध शिल्पावरून स्पष्ट होत आहे. कंधार या ठिकाणी इ.स. १९५८ मध्ये प्राप्त एक बुद्धमूर्ती अत्यंत महत्वाची ठरते. ही मूर्ती पद्मासन अवस्थेत असून तिचा चेहरा धीरगंभीर असून भूमीस्पर्श मुद्रेतील मूर्ती उल्लेखनीय आहे. भूमीस्पर्श मुद्रेला पृथ्वीला स्पर्श करणे […]