इतिहास

ईशान्य प्रदेशातील ताई-खामती बौद्ध समाज; ‘संगकेन’ हा त्यांचा सर्वात मोठा सण

भारताच्या ईशान्य दिशेस असलेल्या आसाम, मेघालय आणि अरुणाचल प्रदेशला एप्रिल २०२१ मध्ये भेट देण्याचे ठरविले होते. तेथील बौद्ध मॉनेस्ट्री आणि अल्पसंख्याक असलेल्या ताई-खामती या बौद्ध समाजाची संस्कृती बघावयाची होती. परंतु वाढलेल्या कोरोनाच्या प्रादुर्भावामुळे अभ्यास दौरा रद्द करावा लागला. तरी त्यासंबंधी काढलेली माहिती वाचकांच्या माहितीसाठी संक्षिप्त स्वरूपात येथे देत आहे. भारतात आसाममध्ये ताई-खामती जमातींची संख्या ६० […]

इतिहास

वंगीस – प्राचीन भारताचा बौद्ध कवी

आयुष्यात सत्यधर्म सांगणारा गुरु जोपर्यंत भेटत नाही तोपर्यंत आयुष्य असेच भरकटत चाललेले असते. वंगीस ब्राम्हणाच्या बाबतीत असेच झाले होते. मृत पावलेल्या माणसाच्या कपाळावर टिचकी मारून त्याचा पुर्नजन्म कोठे झाला असेल हे तो सांगत फिरत असे. त्यामुळे राजगृहाच्या पंचक्रोशीत त्याचे नाव झाले होते. त्यावेळच्या ब्राम्हणांनी त्याचा उदोउदो केल्यामुळे वंगीस यांचे महत्व वाढले होते. एके दिवशी बुद्धांची […]

इतिहास

विक्रमशिला विद्यापीठ : बिहार राज्यातील एक प्राचीन बौद्ध विद्यापीठ

बिहार राज्यातील एक प्राचीन बौद्ध विद्यापीठ. तिबेटी परंपरेनुसार ‘मगध’चा ‘पाल’ वंशीय राजा ‘धर्मपाल’ (राज्यकाल – इ.स. ७८०-८१५) याचा बौद्ध धर्माला राजाश्रय होता, आणि त्याने विक्रमशिला विहाराची स्थापना केली. या विहारास ‘विक्रम’ नावाच्या यक्षाचे नांव देण्यात आले. या विहाराचेच पुढे प्रसिद्ध अशा ‘विक्रमशिला विद्यापीठा’त रुपांतर झाले. धर्मपालाचे दुसरे नांव ‘विक्रमशिल’ असल्यामुळे या विद्यापीठाचे नांव विक्रमशिला ठेवण्यात […]

इतिहास

‘२८ बुद्ध’ ही संकल्पना पूर्णपणे काल्पनिकच?

‘अठ्ठावीस बुद्ध’ ही संकल्पना बौद्ध साहित्यात जैनांना counter करण्याकरिता निर्माण केली गेली. जैन मतानुसार जैन धर्म अतिप्राचीन असून, वर्धमान महावीरापूर्वी २३ तीर्थंकर या धर्मात होऊन गेले. महावीर हे २४ वे तीर्थंकर. तत्कालीन जैन व बौद्ध पंथाच्या श्रेष्ठ -कनिष्ठत्वाच्या व धर्माच्या प्राचीनत्वाच्या तात्विक लढाईत बौद्ध धर्म हा जैनांहूनही अधिक प्राचीन आहे, अशी बौद्धांची धारणा झाली. त्यातूनच […]

इतिहास

जगापुढे या प्राचीन बौद्ध विहाराचे स्थान प्रथमच उजेडात आले

तामिळनाडू राज्यातील कल्लाकरूची जिल्ह्यात एकांतात वसलेले उलगीयानल्लूर नावाचे गाव आहे. तेथे एक बुद्धमूर्ती सापडली आहे, असे ऐकिवात आले होते. त्या अनुषंगाने मागील वर्षी जानेवारीत त्या गावी गेलो व भरपूर फिरलो. पण कुठेच मूर्ती दिसली नाही. तिथल्या गावातील अनेकांना बुद्धमूर्ती कुठे आहे विचारले पण कुणालाच त्यासंबंधी माहिती नव्हती. सुदैवाने शेतात कामास जात असलेल्या एका महिलेला त्याबाबत […]

इतिहास

शाल वृक्ष आणि बुद्धिझम

“बुद्ध आणि त्याचा धम्म” या ग्रंथात असे लिहिले आहे की, सिद्धार्थ यांचा जन्म शाल वृक्षाच्या छायेखाली झाला. त्यांची माता महामाया देवी या माहेरी देवदहनगरीला जाताना वाटेत लुम्बिनी वनात थांबल्या. तेव्हा तेथील एका दाट शाल वृक्षाच्या बुंध्याखाली त्या चालत गेल्या. त्याचवेळी त्यांनी वाऱ्याच्या झुळकीने वर खाली हेलावत असलेली एक फांदी धरली. आणि त्याच अवस्थेत त्यांनी मुलाला […]

इतिहास

गुजरात म्हणजे एकेकाळचे बुद्धराज; महाराष्ट्रापेक्षा जास्तच बुद्धिझम बहरला होता

अडीच हजार वर्षापूर्वी सार्वभौमिक राज्यपद्धती भारतात नव्हती. अनेक छोटी-मोठी राज्ये सर्व भारतात सुखाने राज्यकारभार करीत होती. गुजरात प्रदेश देखील त्याला अपवाद नव्हता. गुजरातमध्ये बौद्धधम्माचा इतिहास दीड हजार वर्षांचा आहे. क्षत्रप-क्षहरत काळापासून मैत्रक काळापर्यंत बुद्धधर्म एक प्रमुख धर्म होता. गुजरातला पूर्वी गुर्जरदेश, सौराष्ट्र, काठियावाड, आनर्त( वडनगर प्रदेश) या नावाने देखील ओळखले जात होते. गुजरातमध्ये मोठ्या प्रमाणात […]

इतिहास

वास्तुशास्त्राचा उगम बौद्ध संस्कृतीतून

अडीज हजार वर्षांपूर्वी वास्तूशास्त्र ही संकल्पनाच अस्तित्वात नव्हती. त्यामुळे लोकांनाही त्याची काहीही माहिती नव्हती. वास्तुच्या कुठल्याच सिद्धांताबद्दल पालि साहित्यात सुद्धा काहीही माहिती नाही. सिद्धार्थ यांनी घरदार सोडल्या नंतर त्यांचे सर्व आयुष्य हे खुल्या वातावरणात, निसर्ग सानिध्यात गेले. दुःखमुक्तीच्या मार्गाची ओळख सर्वसामान्यांना व्हावी हेच त्यांचे उद्दिष्ट होते. त्यामुळे वास्तुच्या सिद्धांताबाबत त्यांनी कुठेच काही म्हटललेले नाही. मात्र […]

इतिहास

धम्म आणि स्त्रीमुक्ती ; स्त्रियांना स्वयंदिप होण्याचे स्वातंत्र्य बुद्धानेच सर्वप्रथम दिले

भारताच्या इतिहासात स्त्रियांच्या सामाजिक, धार्मिक आणि बौध्दिक स्वातंत्र्याची सुरुवात सर्वप्रथम बुध्दाने केल्याचे दिसुन येते कारण धम्मात मानव कल्याण हाच केंद्रबिंदू मानून स्त्रिसुध्दा मानव आहे. हे मानून स्त्रियांना स्वयंदिप होण्याचे स्वातंत्र्य बुद्धानेच सर्वप्रथम दिले. बुध्दाने स्त्रियांना पुरुषांच्या बरोबरीचे स्थान दिले याशिवाय स्त्रिया देखील ज्ञान आणि शिक्षण घेऊन श्रेष्ठ जीवन प्राप्त करुन स्वतःचा उध्दार करु शकतात ह्याच […]

इतिहास

पंढरपुरची मूर्ती वास्तवात बुद्ध मुर्ती – डॉ बाबासाहेब आंबेडकर

ग्रीक देशातील बौद्ध भिक्षु महास्थवीर महाधम्मरक्षित यांनी पौंडलीक हे नगर वसवले होते. महास्थवीर महाधम्मरक्षित हे तिसऱ्या धम्म संगीतिमध्ये सहभागी होण्यासाठी पाटलीपुत्र इथे आलेले होते. धम्माचा प्रचार प्रसार करण्यासाठी संघाने महास्थवीर महाधम्मरक्षित यांना महाराष्ट्र देशात पाठवलेले होते हे ऐतिहासिक सत्य आहे. ते असे, तिसऱ्या धम्म संगितीचे मुख्य संयोजक आणि सम्राट अशोकाचे धम्मगुरु महास्थविर मोगलीपुत्र तिस्स हे […]