इतिहास

पाचशे वर्षांपूर्वीची कान्हेरी लेणी कशी दिसत होती? जॉन फ्रेयरच्या प्रवास वर्णनाचा वृत्तान्त

पाचशे वर्षापूर्वी महाराष्ट्र मुघल साम्राज्या विरुद्ध लढत होता तेंव्हा सात बेटांची मुंबई आकार घेत होती. त्यावेळी पोर्तुगीज,डच, फ्रेंच, इंग्रज यांच्यामध्ये व्यापारात मक्तेदारी स्थापन करण्याची अहमिका चालली होती. त्यांच्यात लढाया होत होत्या. महत्त्वाची बंदरे बळकावणे चालले होते. सन १६७० मध्ये मुंबई किल्ल्याच्या आजूबाजूचा सखल परिसर भरतीच्या पाण्यात बुडत असे. या रोगट मुंबईवर त्यावेळी पोर्तुगीजांचे राज्य होते. […]

इतिहास

१४ ऑक्टोबर १९५६ च्या धम्मदीक्षा सोहळ्याचे सहयोगी

१४ ऑक्टोबर १९५६ भारतीय घटनेचे शिल्पकार परमपूज्य डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी बुद्धधम्माची दीक्षा घेतली तो मंगलदिन. भारतीय इतिहासात नवा अध्याय सुरू करणारा तो नेत्रदीपक सोहळा. या सोहळ्याचे सहयोगी होण्याचे भाग्य ज्यांना लाभले ते धन्य होत… विश्वभूषण डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अशोका विजयादशमीला अर्थात १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी ब्रह्मदेशाचे पूज्य महास्थवीर चंद्रमणी यांच्या हस्ते नागपूरला सकाळी ९.३० […]

इतिहास

आजपर्यंत न पाहिलेल्या सन्नतीच्या महास्तुपावरील सम्राट अशोकाची विविध प्रसंगातील शिल्पे

सम्राट अशोक यांनी कलिंग युद्धानंतर आयुष्यभर भगवान बुद्ध यांची शिकवणूक अनुसरली आणि बौद्ध तत्वज्ञानाचा नुसत्या भारतात नाही तर जगभर प्रसार केला. परंतू त्या सम्राट अशोक यांचे समाधीस्थळ किंवा स्तूप आजपर्यंत भारतात कुठेच आढळले नाही, हे एक मोठे आश्चर्य आहे. यामुळे सद्यस्थितीत सन्नाती येथे २४ एकर जागेत होत असलेले उत्खनन आणि तेथे सापडलेला क्षतीग्रस्त महास्तूप व […]

इतिहास

अशोक स्तंभ हे राष्ट्रीय चिन्ह कसे बनले, हे चार सिंह त्यावर काय चित्रित करतात ते जाणून घ्या

भारताच्या नवीन संसदेच्या इमारतीवर काल आपल्या राष्ट्राची (राष्ट्रीय चिन्ह) राजमुद्रा म्हणून मान्यता असेलेल्या अशोक स्तंभाच्या चार सिंहांचे भव्य आकाराचे स्तंभशिर्ष शिल्पाच्या प्रतिकृतीचे अनावरण झाले. त्यानंतर मूळ चार सिंहाचे स्तंभशिर्ष आणि नवीन उभारण्यात आलेल्या सिहांची तुलना सोशल मीडियावर सुरु झाली आहे. नवीन अशोक स्तंभशिर्ष शिल्पावरील चार सिंह हे आक्रमक दिसतात. तर मूळ स्तंभशिर्ष शिल्पावरील चार सिंह […]

इतिहास

यशोधरेची यशोगाथा अशी आहे की तिचे वर्णन वाचल्यावर मन गलबलून जाते

बौद्ध धम्माच्या साहित्यामुळे बुद्धसमकालीन श्रावकसंघातील अनेक व्यक्तींचा परिचय होतो. असंख्य महाश्रावक, भिक्षुंणी, उपासक आणि उपासिका यांची माहिती मिळते. त्यातील एका भिक्षूणीची व्यक्तिरेखा अशी आहे की तिचे वर्णन वाचल्यावर मन गलबलून जाते. ही भिक्षूणी दुसरी तिसरी कोणी नसून सिद्धार्थ गौतम यांची पत्नी यशोधरा होय. बौद्ध साहित्यात त्यांच्याबद्दल जास्त कुठे लिहिलेले आढळत नाही. पुत्र राहुल याचे संगोपन […]

इतिहास

तथागतांच्या महापरिनिर्वानानंतर ते आजतागायतपर्यंत रक्षा-अस्थींचा अत्यंत रोचक प्रवास

भगवान बुद्धांच्या महापरिनिर्वानानंतर ते आजतागायतपर्यंत त्यांच्या रक्षा-अस्थी पूजनीय राहिल्या असल्या तरी जवळपास २६०० वर्ष या रक्षा-अस्थींचा प्रवास अत्यंत रोचक व अनेकदा गहन असा राहिलेला आहे. तथागतांच्या रक्षा, अस्थी ते त्यांच्या नित्य वापरातील वस्तुंनी जवळपास अर्धे जग पादाक्रांत केलेले आहे. तथागतांच्या रक्षा-अस्थींचे चौर्य ते त्यातील काही अवशेषांचा विनाश करण्याचे प्रयत्नही अनेकदा झालेले आहेत. कंबोडियातही अलीकडेच बुद्ध […]

इतिहास

ज्या सम्राटाला इतिहासातून पुसून टाकण्यात आले होते; तो इतिहास असा आला समोर

सन १८३७ हे भारत खंडातील विस्मयजनक वर्ष होते. त्या वर्षी प्राचीन अवशेष, नाणी, शिलालेख यांच्या वरील लिपीचा उलगडा झाला. सत्य इतिहासाचे व प्राचीन भाषाशास्त्राचे दालन उघडले गेले. धौली आणि गिरनारचे शिलालेख भारताच्या पूर्व आणि पश्चिम किनाऱ्यावर असून सुद्धा जवळजवळ सारखाच संदेश देत होते हे स्पष्ट झाले. त्याच साली जुलै महिन्यात प्रिन्सेपने सांचीच्या लेखाचे आणि फिरोजशहा […]

इतिहास

बौद्ध संस्कृतीमधून झाला नाट्यशास्त्राचा उदय

अनेक जेष्ठ संशोधक नाट्यशास्त्राचा आद्य ग्रंथ हा संस्कृत भाषेत असल्याचे मोठ्या तावातावाने लिहितात. त्याच बरोबर संस्कृतचा भाष्यकार ‘पाणिनी’ याचा उदोउदो करतात. पाणिनीच्या व्याकरणाचे गोडवे गातात. आणि प्राचीन भारताचा सर्व वैभवशाली इतिहास हा संस्कृत ग्रंथात असल्याचे नमुद करतात. त्यामुळे संस्कृत ग्रंथांना प्रमाण मानून संशोधन केले जाते. पण भारतात जनसामान्यांची भाषा संस्कृत कधीच नव्हती, हे सत्य सोयीस्कर […]

इतिहास

महायान पंथाच्या जपमाळेचे महत्व; या जपमाळेत १०८ मणी का असतात?

भगवान बुद्धांच्या काळानंतर तर्कशास्त्र व वास्तवता यांचा उदय झाला. प्रज्ञेच्या दृष्टीने विकास होत गेला. नैतिक विचारांना स्थान मिळू लागले. भगवान बुद्धांच्या शिकवणुकीमुळे दुःख मुक्तीच्या मार्गाचे, सत्यमार्गाचे आणि विज्ञानमार्गाचे आकलन लोकांना झाले. आंतरिक शांती ही मन विकारमुक्त केल्यानेच लाभते आणि ती ध्यानसाधनेमुळेच प्राप्त होते हे उमगले. मात्र ही स्थिती कायम राहिली नाही. संघामध्ये फूट पडली. सम्राट […]

इतिहास

वैश्य टेकडी स्तूप हा सम्राट अशोक, पत्नी विदिशादेवी, पुत्र महेंद्र आणि कन्या संघमित्रा यांच्याशी संबंधित

भगवान बुद्धांच्या काळातच धम्माचा प्रसार सर्व भारतभर झाला होता. मध्यप्रदेश यास अपवाद नव्हता. भगवान बुद्धांच्या काळानंतर अनेक स्तूप मध्यभारतात उभारले गेले. सम्राट अशोक जेंव्हा वयाच्या १९ व्या वर्षी उज्जयनी प्रांताचे (अवंती) प्रमुख झाले तेंव्हा त्यांची ओळख तेथील एका व्यापाऱ्याची मुलगी ‘देवी’ वय वर्षे १५ हिच्याशी झाली. तिच्याबरोबर विवाह संपन्न झाल्यावर पुत्र महेंद्र यांचा जन्म उज्जैनमध्ये […]