इतिहास

अद्यापही उत्खनन न झालेला रामग्रामचा मूळ स्तूप

भगवान बुद्धाच्या महापरिनिर्वाणानंतर त्यांच्या अस्थींचे आठ भाग द्रोण ब्राह्मणाने केले व त्याचे वाटप त्यावेळच्या आठ गणराज्यांच्या राजांना केले. ती राज्ये खालील प्रमाणे होती. मगधचा राजा अजातशत्रू, वैशालीचे लिच्छवी, कपिलवस्तूचे शाक्य, अहकप्पाचे वल्लीय, रामग्रामचे कोलिय, पावाचे मल्ल, कुशिनगरचे मल्ल आणि वेठद्विपाचे ब्राह्मण. नंतर त्या राजांनी त्यावर मोठे स्तूप उभारले. पुढे ३०० वर्षांनी म्हणजेच इ.स. पूर्व २६० […]

लेणी

भारतातल्या पहिल्या कोरीव लेणींची निर्मिती आणि इतिहास

“भारतामध्ये कोरीव लेणींची निर्मिती ही सर्वात प्रथम सम्राट अशोक याच्या काळात झाली.बौद्ध भिक्षूंना हवा असलेला एकांत, ध्यान-धारणा , चिंतन-मनन करण्यासाठी लागणारी शांतता ही नगरात किंवा गावात निवास करुन मिळणारी नव्हती. या साठी त्याने मनुष्यवस्तीपासून दूर अशा डोंगरपरिसरात ही ‘शैलगृहे’ अर्थात ‘लेणी’ खोदविली. अशोक व त्याचा नातू दशरथ ह्यांनी बौद्ध भिक्खूंसाठी दक्षिण बिहारमधील बाराबर, नागार्जुनी, व […]

इतिहास

सम्राटाच्या शिलालेखांच्या शोधाचा प्रवास

सम्राट अशोकांच्या शिलालेखांपासून भारताच्या लिखित इतिहासाचा प्रारंभ होतो हे निर्विवाद सत्य आहे. या शिलालेखांच्या पूर्वीचा लिखित पुरावा सध्यातरी उपलब्ध नाही. आपली नीतिपर शिकवण आणि इतिहास हा दगडांवर कायमस्वरूपी कोरून ठेवण्याच्या अशोकांच्या दूरदृष्टीपणाचे आणि बुद्धिमतेचे कौतुक करावेसे वाटते. सम्राटाच्या या शिलालेखांचा शोधप्रवास हा देखील त्याच्या व्यक्तिमत्वा इतकाच रंजक आहे. १७५० साली सर्वात पहिल्यांदा पाद्री टायफेनथालर यांना […]

इतिहास

बुद्धांचे अद्वितीय रिक्त सिंहासन शिल्प; सौंदर्याने नटलेले शिल्प भारतीय शिल्पकलेत प्रथमच आढळले

दक्षिण भारतातील ‘न्यू इंडियन एक्स्प्रेस’ या वर्तमानपत्रात कर्नाटकातील सन्नातीच्या स्थळाबाबत मोठा लेख आर.एस.कुलकर्णी यांनी ३० एप्रिल २०२० रोजी लिहिलेला होता. त्या लेखा सोबत एका शिल्पाचा फोटो प्रसिद्ध झाला आहे. त्या शिल्पाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात भगवान बुद्धांचे रिक्त सिंहासन दाखविले आहे. तरी सुद्धा त्या प्रतिकामय शिल्पामधून त्यांच्या प्रती आदर आणि पूज्यभाव व्यक्त केलेला आढळतो. असे हे […]

इतिहास

सम्राट अशोकाने संपूर्ण जगाला ‘या’ लिपिची सर्वात पहिल्यांदा ओळख करून दिली

मानवजातीच्या इतिहासातील अनेक महान अविष्कारांपैकी “लिपि” विज्ञान हा एक महत्वपूर्ण शोध आहे. साधारणतः पंधरा हजार वर्षांपूर्वी नवपाषाण युगाला प्रारंभ झाला, पाषाणाची औजारे बनू लागली, शेतीकार्याला सुरुवात झाली व गावांची स्थापना होऊ लागली. तोपर्यंत लिपि विकसित झाली नव्हती मात्र काही सांकेतिक अंक किंवा भाव अस्तित्वात आले होते. साधारणतः सहा हजार वर्षांपूर्वी ताम्रयुगाला प्रारंभ झाला. नगरांची स्थापना […]

इतिहास

कर्नाटक आणि सन्नातीचा संपन्न बौद्ध ठेवा

३ एप्रिलला ‘कर्नाटकातील बौद्ध धर्म’ ( Buddhism in Karnataka ) ही पोष्ट मी लिहिली, त्या पोष्टचा परिणाम कुठंपर्यंत झाला हे माहिती नाही. किती ठिकाणी गेली ते ही समजले नाही. परंतु कालच्या दक्षिण भारतातील ‘न्यू इंडियन एक्स्प्रेस’ मध्ये कर्नाटकातील बौद्धधर्म व सन्नती संदर्भात मोठा लेख आर.एस.कुलकर्णी यांनी लिहिलेला आढळला. त्या अनुषंगाने माझ्या पोष्टचे पुन्हा स्मरण झाले. […]

ब्लॉग

महाराष्ट्रातील बुद्ध लेणीं मध्ये राहणारे विविध भिक्खू संघ – एक अभ्यास

महाराष्ट्र मध्ये बुद्ध विचार रुजवण्याचे श्रेय जाते ते सम्राट अशोकाला. सम्राट अशोकाने इ.स.पूर्व २५० मध्ये पाटलीपुत्रमधे तिसरी धम्मसंगिती भरवली होती. या संगिती नंतर अशोकाने वेगवेगळ्या देशात बौद्ध आचार्य पाठविले. अपरान्त (उत्तर कोंकण) मध्ये योनक धम्मरक्खिता तर दक्खन मध्ये महाधम्मरक्खिता यांना पाठविले. काही ग्रंथांनुसार, योनक धम्मरक्खिता यांनी लोकांमध्ये बुद्ध विचार सांगितल्यानंतर थोड्याच अवधीत अपरान्त प्रदेशात ३७,००० […]

इतिहास

सम्राट अशोकाचे प्रमुख १४ शिलालेख

संपूर्ण जगात आपल्या असामान्य कर्तृत्त्वाने “सम्राटांचा सम्राट” हा गौरवोद्गार लाभलेला हा एकमेव सम्राट! राज्याभिषेकाच्या ९व्या वर्षी, शस्त्र म्यान करून केवळ मैत्री आणि धम्माच्या विचारांवर जवळपास ४० वर्षे राज्य करणारा जगातील हा एकमेवादित्य सम्राट होय. भारतातील सर्वात पहिला लेख, सर्वात पहिली लेणीं, शिल्पकला, स्तूपस्थापत्य, अतिशय गुळगुळीत करून उभारलेले स्तंभ, महामार्गाच्या दुतर्फा झाडे, मनुष्य व प्राण्यांसाठी दवाखाने […]

इतिहास

सम्राट अशोक आणि अशोक वृक्ष

भारतीय नवीन वर्ष चैत्र महिन्यापासून सुरू होते. चैत्र महिन्यात वृक्षांना, झाडांना नवी पालवी फुटू लागते. झाडे हिरवीगार दिसू लागतात. वसंत ऋतू चालू होतो. आणि याच कालावधीत भारतीय सम्राट अशोक यांची जयंती येते, हे आनंददायक आहे. देवांनापिय सम्राट अशोक महाराज यांचा जन्म चैत्र शुक्ल अष्टमीला झाला, असे मानण्यात आले आहे. त्यानुसार येत्या १ एप्रिल रोजी सम्राटांची […]

इतिहास

बुद्धिझम – बंगालचा सुवर्णमय वारसा

भारतामध्ये बंगाल राज्य पूर्वेकडे आहे तरी त्याला पश्चिम बंगाल असे म्हणतात. कारण ब्रिटिश व्हाईसराय लॉर्ड कर्झन यांनी जुलै १९०५ मध्ये बिहार, झारखंड पासून आसाम, मेघालय पर्यंत पसरलेला बंगाल प्रांत सुलभ राज्य करण्यासाठी पूर्व आणि पश्चिम या दोन प्रांतात विभागला. पूर्वेकडील बंगाल भागात मुस्लिमांचे अधिपत्य आहे तर पश्चिम भागातील बंगाल प्रांतात हिंदू व इतरांचे प्राबल्य आहे. […]